Z wieży zamku w Conegliano widać, jak równina wenecka zaczyna się marszczyć. Najpierw są to niskie, łagodne fałdy, porośnięte rzędami winorośli i kępami drzew. Dalej na zachód wzgórza rosną, zwężają się i coraz stromiej opadają ku południu. Po mniej więcej trzydziestu kilometrach, za rzeczką Soligo, kończą się pod ścianą Prealp, u stóp których leży Valdobbiadene.
Te dwa miasteczka spina nazwa jednej apelacji. Opisują jednak dwa dość różne krajobrazy, a często także dwa charaktery wina.
Grzbiety, które biegną ze wschodu na zachód
Kto spojrzy na mapę, zobaczy, że wzgórza układają się tu w długie, wąskie grzbiety, tak zwane hogbacki, czyli „świńskie grzbiety”. Biegną głównie ze wschodu na zachód. Południowe zbocze każdego z nich dostaje słońce przez cały dzień i to na nim rosną winnice. Północne, zacienione, zwykle porasta las.
Od północy wzgórza osłaniają góry, które zatrzymują zimne wiatry. Od południa przychodzi łagodniejsze powietrze znad Adriatyku. Winnice leżą na wysokości od mniej więcej stu do pięciuset metrów nad poziomem morza. Różnica temperatur między dniem a nocą pomaga gronom zachować kwasowość i zapach. Deszczu jest sporo, także latem, ale strome zbocza szybko odprowadzają wodę, a wiatr osusza liście i kiście.
Ten krajobraz ma też swoją ludzką warstwę. Od XVII wieku rolnicy budowali tu ciglioni, czyli wąskie tarasy podtrzymywane nie przez kamienne murki, ale przez trawiaste skarpy. UNESCO, które w 2019 roku wpisało wzgórza na Listę światowego dziedzictwa, opisuje powstały w ten sposób wzór jako szachownicę. Rzędy winorośli biegną raz w poprzek stoku, raz wzdłuż niego, a między nimi zostają lasy, żywopłoty i małe wsie przycupnięte na grzbietach.
Historię regionu od czasów rzymskich do wpisu na listę UNESCO opowiadamy w osobnym tekście: Historia zamknięta w bąbelkach.
Pod spodem: dno dawnego morza i ślady lodowca
Najciekawsza różnica między oboma końcami apelacji kryje się pod ziemią. Wzgórza powstały z wypiętrzonego dna dawnego morza i jezior. Później część z nich przemodelowały lodowce schodzące z Dolomitów, które zostawiły po sobie osady.
W opisie apelacji te dwa światy są wyraźnie rozdzielone. Tam, gdzie pracował lodowiec, gleby są głębokie. Tworzą je zlepieńce skał i piasku z dużą ilością gliny, czasem bogate w tlenki żelaza. Tam, gdzie lodowca nie było, zostały gleby morskie, czyli margle i piaskowce, płytsze i bardziej przepuszczalne. Z tego samego powodu wzgórza mają różne kształty. Wokół Conegliano są łagodniejsze, a wokół Valdobbiadene bardziej strome i niemal w całości zwrócone na południe.
Magazyn Decanter opisał to obrazowo. Wzgórza pod Valdobbiadene przypominają mu szczyty mocno ubitej piany z białek, a winorośle wyglądają, jakby stały jedna na drugiej. Pod Conegliano zbocza falują łagodnie, jak spokojne morze.

Conegliano: miasto, które nauczyło region robić wino
Conegliano jest miastem, a nie wsią winiarzy, i od dawna przyciągało ludzi nauki. To tutaj, w lipcu 1876 roku, dekretem króla Wiktora Emanuela II powołano pierwszą we Włoszech szkołę enologiczną.
Za tą decyzją stało dwóch ludzi. Antonio Carpenè, chemik i enolog z Conegliano, od lat przekonywał ministerstwo, że winiarstwo potrzebuje nauki. Giovanni Battista Cerletti, inżynier, który studiował uprawę winorośli w Niemczech i Austrii, został pierwszym dyrektorem szkoły i według jej kroniki dołożył do jej uruchomienia własne pieniądze. Razem założyli też czasopismo poświęcone winorośli i winu. Dziś szkoła nosi imię Cerlettiego. Na terenie jej kampusu działa również ośrodek Uniwersytetu w Padwie, w którym studiuje się enologię.
W tych murach dopracowano metodę, dzięki której Prosecco Superiore zachowuje świeżość i zapach winogron: drugą fermentację w dużych, szczelnych zbiornikach. Jak przebiega cała droga od winnicy do kieliszka, opisujemy w przewodniku Jak powstaje Prosecco Superiore.
Wschodnia część apelacji to także stare rody i duże posiadłości. Jedną z nich jest Borgoluce w Susegana, należąca do rodziny Collalto, która według własnej kroniki opiekuje się tutejszymi wzgórzami od 1110 roku. Winnice Borgoluce leżą na łagodnych stokach o nachyleniu od 10 do 20 procent, na wysokości od 130 do 200 metrów. Gleba jest gliniasto-ilasta, dobrze odprowadza wodę, ale ma też jej zapas. W opisie tej posiadłości Glera wcześnie wypuszcza tu pąki, późno dojrzewa i daje intensywne zapachy kwiatów i owoców.
To typowy obraz Conegliano. Niższe, cieplejsze i bardziej gliniaste wzgórza dają według opisu apelacji wina okrąglejsze i bardziej owocowe, a według Decantera także trochę pełniejsze i cięższe.
Valdobbiadene: stoki, na których trudno ustać
Valdobbiadene leży tam, gdzie wzgórza są już prawie górami. Za miasteczkiem wznosi się masyw Monte Cesen, a przed nim, na stromych zboczach, układają się winnice, które apelacja nazywa historycznym sercem produkcji. Tutaj wzgórza są wyższe, chłodniejsze i bardziej wilgotne. W glebie przeważają piaskowce i zlepieńce, a wina, jak pisze apelacja, są zwykle bardziej kwiatowe, linearne i mineralne. Decanter nazywa je eleganckimi, czasem „pionowymi”.
Na zachodnim krańcu, w Santo Stefano, wznosi się wzgórze Superiore di Cartizze, najsłynniejsze w apelacji. Ma około stu hektarów i od dawna obowiązują je osobne reguły. Na jego szczycie, na wysokości prawie czterystu metrów, stoi winiarnia Col Vetoraz. Rodzina Miotto osiadła na tym wzgórzu w 1838 roku. W ostatnich miesiącach pierwszej wojny światowej, jak czytamy w kronice winiarni, było ono punktem dowodzenia armii austro-węgierskiej i przyjęło ciężki ostrzał z frontu nad Piawą. Rodzina naprawiła zniszczenia i znowu posadziła winorośl.
Col Vetoraz robi wyłącznie wina z Valdobbiadene. Według serwisu Prosecco Reviews na etykietach od lat pisze „Valdobbiadene DOCG” i w ogóle pomija słowo „Prosecco”. Enolog Loris Dall'Acqua tłumaczył, że chodzi o odróżnienie się od zwykłego Prosecco DOC. Gdy winnice leżą na szczycie Superiore di Cartizze, nazwa miejsca mówi więcej niż nazwa wina.
O tym, czym jest Superiore di Cartizze i czym są Rive, czyli wina z pojedynczych gmin, piszemy szerzej w przewodniku Sekrety Rive i Superiore di Cartizze.

Jedna nazwa, trzy warianty na etykiecie
Ta podwójna tożsamość ma swoje odbicie w przepisach. Dyscyplina produkcyjna pozwala używać pełnej nazwy „Conegliano Valdobbiadene Prosecco”, ale także krótszych form: „Conegliano Prosecco” albo „Valdobbiadene Prosecco”. Na półce można więc spotkać butelki z tej samej apelacji, na których widać tylko jedno z dwóch miast.
Nie oznacza to dwóch różnych apelacji. Strefa produkcji jest jedna i obejmuje piętnaście gmin: Conegliano, San Vendemiano, Colle Umberto, Vittorio Veneto, Tarzo, Cison di Valmarino, San Pietro di Feletto, Refrontolo, Susegana, Pieve di Soligo, Farra di Soligo, Follina, Miane, Vidor i Valdobbiadene. Krótsza nazwa na etykiecie jest wyborem producenta, który chce podkreślić, z której strony wzgórz pochodzi wino.
Rodzina z winnicami po obu stronach
Najlepiej różnicę widać u tych, którzy mają winnice w obu częściach apelacji. Siostry Bronca prowadzą winiarnię w Colbertaldo, na zachodzie, na lewym brzegu Piawy. Ich pierwsza winnica rodzinna leży jednak w Rua di Feletto, na wschodzie, kilka kilometrów od Conegliano.
Zestawienie kart technicznych ich win wygląda jak lekcja geografii. Winnica w Colbertaldo, z której powstaje Particella 68, leży na zlepieńcu morenowym przykrytym cienką warstwą gleby, a jej nachylenie dochodzi do 60 procent. Winnica w Rua di Feletto, z której powstaje Particella 181, ma czerwonawą ziemię: margle z żelazem, które miejscowi nazywają ferretti, i nachylenie około 40 procent. Dzieli je kilkanaście kilometrów, a pod stopami leży zupełnie inna ziemia.
Całą historię trzech działek sióstr Bronca opisaliśmy w tekście Trzy Particelle Sorelle Bronca.
Uogólnienie, które warto znać, i wyjątki, które warto lubić
Podział na pełniejsze Conegliano i kwiatowe Valdobbiadene to dobra pierwsza mapa. Decanter zastrzega jednak, że to szerokie uogólnienie. Fabio Ceschin z winiarni Il Colle mówił temu magazynowi, że każda mikrostrefa ma własne cechy, które wpływają na aromat, smak, budowę, a nawet słoność wina.
Do tego wiele win powstaje z gron z obu stron apelacji, łączonych w jednym kupażu. Na kształt wina wpływa też ręka enologa: ile cukru zostawi, jak długo wino pozostanie na drożdżach i z ilu winnic zbierze grona.
Dlatego przy kieliszku najciekawsze jest pytanie nie o to, które miasto jest „lepsze”, ale o to, skąd dokładnie przyjechały grona. Jeśli na etykiecie widnieje nazwa gminy albo Rive, wino samo podaje swój adres. Wtedy warto rozłożyć mapę, znaleźć to miejsce między zamkiem w Conegliano a ścianą Prealp nad Valdobbiadene i sprawdzić, czy w kieliszku czuć łagodne fale czy strome stoki.
FAQ
Czy Conegliano i Valdobbiadene to dwie osobne apelacje?
Nie. To jedna apelacja Conegliano Valdobbiadene Prosecco Superiore DOCG, obejmująca piętnaście gmin między tymi dwoma miastami. Przepisy pozwalają jednak skrócić nazwę na etykiecie do „Conegliano Prosecco” albo „Valdobbiadene Prosecco”.
Czym różnią się wzgórza Conegliano i Valdobbiadene?
Wokół Conegliano wzgórza są niższe, łagodniejsze i cieplejsze, a w glebie jest więcej gliny. Wokół Valdobbiadene stoki są wyższe, bardziej strome i chłodniejsze, a w glebie przeważają piaskowce i zlepieńce.
Jak te różnice przekładają się na styl wina?
Według opisu apelacji wina z okolic Conegliano są zwykle okrąglejsze i bardziej owocowe, a wina z okolic Valdobbiadene częściej kwiatowe, linearne i mineralne. To jednak uogólnienie: każda mikrostrefa ma własne cechy, a wiele win powstaje z gron z obu części apelacji.
Dlaczego Conegliano jest tak ważne dla historii wina musującego?
W 1876 roku powstała tam pierwsza we Włoszech szkoła enologiczna, założona z inicjatywy Antonia Carpenè i Giovanniego Battisty Cerlettiego. W niej dopracowano metodę drugiej fermentacji w zbiornikach, dzięki której Prosecco Superiore zachowuje świeżość i zapach winogron.
Gdzie leży wzgórze Superiore di Cartizze?
W Santo Stefano, w gminie Valdobbiadene, na zachodnim krańcu apelacji. To wydzielona część o powierzchni około stu hektarów, z osobnymi regułami produkcji.


