Na wzgórzach Conegliano Valdobbiadene winiarze do dziś powtarzają zdanie w dialekcie: „Questa riva l'ho minerada mi, me papà e me nono”. Tę rivę wykopałem ja, mój ojciec i mój dziadek. Czasownik „minerare” wzięto z języka górników. Nie bez powodu. W XIX wieku stoki zamieniano w winnice łopatą i kilofem, tymi samymi narzędziami, z którymi mężczyźni z tych dolin jechali do kopalń we Francji i w Belgii. Kto nie wyjechał do kopalni ani do Ameryki, kopał własne wzgórze, metr po metrze. Po tych, którzy wybrali Amerykę, została nazwa Borgo America, osady należącej do Rua di Feletto.
Dziś to słowo widać na etykiecie. Żeby zrozumieć, co znaczy, trzeba najpierw stanąć na takim stoku.
Co naprawdę jest napisane na etykiecie
Przepisy apelacji pozwalają dopisać do nazwy wina słowo „Rive”, ale tylko razem z nazwą miejsca. Może to być gmina, jej część albo konkretna miejscowość, a lista jest zamknięta: 43 jednostki geograficzne, od San Vito i Guii w gminie Valdobbiadene po Rolle w Cison di Valmarino i Rua di Feletto na wschodzie. Winogrona muszą pochodzić wyłącznie z tego jednego miejsca, a winnice muszą być do niego przypisane w rejestrze winnic.
Wymagania są ostrzejsze niż dla zwykłego Superiore. Plon nie może przekroczyć 13 ton winogron z hektara, wobec 13,5 tony dla pozostałych win apelacji. Winogrona muszą być dojrzalsze, z wyższą naturalną zawartością cukru. Zbiór jest wyłącznie ręczny. Na etykiecie obowiązkowo pojawia się rok zbioru, a wino nie może trafić do sprzedaży przed 1 marca roku następującego po zbiorach. O samych zasadach pisaliśmy szerzej w artykule o Rive i Superiore di Cartizze. Tutaj zajmiemy się czymś innym: dlaczego stok i wysokość są w ogóle warte osobnej nazwy.
Wzgórza ułożone jak grzbiety
Między Conegliano a Valdobbiadene ciągną się długie, równoległe pasma wzgórz. W opisach geologów i UNESCO nazywa się je z angielska „hogback”, czyli świńskimi grzbietami. Wiele z nich biegnie ze wschodu na zachód, więc każde ma dwa zupełnie różne zbocza. Południowe, zwrócone do słońca, jest pokryte winnicami. Północne zwykle porasta las.
Dyscyplina produkcyjna apelacji ujmuje to w jednym zdaniu: układ wzgórz ze wschodu na zachód, duże nachylenie i ekspozycja na południe pozwalają winnicom przechwycić jak najwięcej promieni słonecznych. Na stromy, południowy stok słońce pada pod znacznie większym kątem niż na płaskie pole. Dla Glery ma to znaczenie, bo ten sam dokument opisuje ją jako odmianę, która niechętnie gromadzi cukier. Według niego to właśnie światło i ciepło grzbietów pozwalają jej osiągnąć równowagę między słodyczą a kwasowością.
Winnice leżą na wysokości od mniej więcej 100 do 500 metrów nad poziomem morza. Na północy chronią je Prealpy, które zatrzymują zimne powietrze, a od południa, z odległości około 40 kilometrów, dochodzi łagodny wpływ weneckiej laguny.

Noc, która spływa ze zbocza
Najważniejsza część tej historii dzieje się w nocy. W drugiej połowie lata, gdy winogrona dojrzewają, chłodne powietrze z Prealp zsuwa się po zboczach w dół doliny. Fachowo nazywa się to nocną inwersją temperatury. Za dnia stok się nagrzewa, nocą wyraźnie stygnie. Winiarze z tych wzgórz zauważają, że im wyżej i stromiej, tym ten nocny oddech jest silniejszy.
Takie wahania temperatury spowalniają dojrzewanie. Winogrona mają więcej czasu, żeby zgromadzić związki zapachowe, a kwasowość, zwłaszcza kwas jabłkowy, rozkłada się w nich wolniej. W kieliszku daje to świeżość, która nie jest agresywna, i zapach kwiatów oraz owoców. O tym, jak różne mogą być pod tym względem dwa krańce apelacji, piszemy w tekście o Conegliano i Valdobbiadene.
Andreola, rodzinna winiarnia z Col San Martino, opisuje to bardzo konkretnie w kartach swoich win. O winnicy Mas de Fer w Rive di Soligo pisze, że w winogronach z tej części apelacji, dzięki wysokości i skokom temperatur, jest wyjątkowo dużo prekursorów zapachu. W przypadku monoterpenów, związków odpowiedzialnych za kwiatowe nuty, producent podaje wartości niemal dwukrotnie wyższe od średniej dla apelacji.
Woda, która nie może stać
Region Conegliano Valdobbiadene nie należy do suchych. Średnio spada tu około 1250 milimetrów deszczu rocznie, a lato przynosi gwałtowne ulewy. Glera potrzebuje wody, ale nie znosi, gdy stoi ona przy korzeniach. Jest wrażliwa jednocześnie na nadmiar wody i na suszę.
Stromy stok rozwiązuje ten problem sam. Deszcz spływa, zamiast się zatrzymywać, a wiatr i słońce szybko osuszają grona. Ta sama stromizna sprawia jednak, że gleba jest cienka. Woda nie ma gdzie się gromadzić, a korzenie muszą szukać jej głęboko, czasem w samej skale.
Widać to w opisie winnicy Mas de Fer. To około pięciu hektarów na dwóch wierzchołkach tego samego wzgórza, Col de Fer i San Gallo, na wysokości od 300 do 500 metrów. Andreola pisze, że to granica, na której Glera jeszcze daje sobie radę. Stok jest jeden, stromy i prosty, zwrócony na południowy wschód. U góry gleby jest 40–50 centymetrów, niżej ponad metr. W najwyżej położonej części nawet krótka przerwa w opadach potrafi zmęczyć krzewy, bo korzenie wchodzą prosto w skałę macierzystą. Producent uważa, że właśnie z tego lekkiego, stałego stresu rodzą się wina o dużej finezji.

Osiemdziesiąt procent
Słowo „stromy” wiele osób kojarzy z kilkunastoma procentami nachylenia, jak na znaku drogowym przed przełęczą. Na tych wzgórzach to za mało. Za winnicę „heroiczną” uznaje się zwykle taką, której nachylenie przekracza 30%. W najstarszej, centralnej części regionu, wpisanej na listę UNESCO, stoki mają często ponad 35%.
Jeden z najbardziej stromych przykładów to Marna del Bacio. Andreola opisuje ją jako parcelę o powierzchni około dwóch hektarów w miejscu zwanym Bacio, w San Pietro di Barbozza, części gminy Valdobbiadene. Winnica leży w małej dolinie zwróconej ze wschodu na zachód, na wysokości od 300 do 350 metrów. Nachylenie dochodzi tam do 80%, co producent zalicza do wartości najwyższych w całej apelacji. Im wyżej, tym mniej gleby, aż na samej górze spod ziemi wychodzi miejscowa wapienna skała, zwana Biancone. To jedno z bardziej deszczowych miejsc apelacji, ale kamienista gleba odprowadza wodę bez przerwy, a stok tak mocno łapie słońce, że grona szybko schną po każdym deszczu.
Na takiej pochyłości nie wjedzie żaden ciągnik. Na płaskiej winnicy hektar wymaga średnio około 150 godzin pracy rocznie. Na wzgórzach Conegliano Valdobbiadene co najmniej 600, a na Rive według szacunków samej apelacji nawet 800–900. Tę pracę wykonują głównie rodziny, bo w regionie jest ponad trzy tysiące winiarzy, a większość gospodarstw jest mała.
Trawiaste stopnie zamiast kamiennych murów
W innych górzystych regionach stoki podtrzymują kamienne murki. Tu kamienia do ich budowy było za mało. Od XVII wieku winiarze tworzyli więc ciglioni, czyli wąskie tarasy z ziemi, których krawędzie trzyma trawa. Rzędy krzewów biegną raz równolegle do zbocza, raz w poprzek, i z daleka wzgórza wyglądają jak szachownica. Dyscyplina produkcyjna wspomina też o rzędach prowadzonych „a girapoggio”, wzdłuż poziomic, tak żeby deszcz nie zmywał gleby. Właśnie za ten krajobraz, wymyślony z konieczności, wzgórza wpisano w 2019 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Według opisu UNESCO zmiany klimatu sprawiły, że osunięć ziemi jest tu więcej. Kto utrzymuje ciglioni, ten utrzymuje więc nie tylko winnicę, ale i całe zbocze.

Cztery stoki, cztery charaktery
Najlepiej widać to w winach jednego producenta, który zrobił z różnic między stokami swój program. Andreola z Col San Martino prowadzi osobną linię Rive. Każde wino pochodzi w niej z jednej, nazwanej winnicy. Na etykiecie widnieje tylko nazwa miejsca, ale w kartach technicznych producent podaje wysokość, glebę i ekspozycję.
Col del Forno Brut Rive di Refrontolo pochodzi z naturalnego amfiteatru o powierzchni około czterech hektarów, na średniej wysokości 250 metrów, na wschodnim krańcu Rive di Refrontolo. Zbocza są łagodnie pofalowane, a gleba to margle i zlepieńce z dużą ilością gliny. Latem jest tu trochę cieplej niż na zachodzie apelacji, ale noce nadal są wyraźnie chłodniejsze od dni. Winogrona dojrzewają tu nieco wcześniej niż średnio w apelacji.
Mas de Fer Extra Dry Rive di Soligo to stok z poprzednich akapitów: od 300 do 500 metrów, cienka gleba, korzenie w skale.
Marna del Bacio Extra Brut Rive di San Pietro di Barbozza powstaje na stoku o nachyleniu do 80%, z wapienną skałą tuż pod powierzchnią. Producent łączy z tym miejscem wyraźną słoność wina i elegancką kwasowość, którą daje chłodny klimat.
Vigna Ochera Dry Rive di Rolle rośnie na wysokości od 250 do 450 metrów, ale na zupełnie innej ziemi: na głębokich, gliniasto-marglowych glebach, które dobrze trzymają wodę. Prealpy osłaniają to miejsce od chłodu, więc należy ono do najcieplejszych w okolicy. Producent pisze, że ta winnica najlepiej sprawdza się w suche lata.
Cztery stoki, jedna odmiana i jeden producent, a każde z tych win opowiada o innym miejscu. Więcej o tej winiarni przeczytasz na stronie Andreola.
Jak czytać słowo Rive
Gdy następnym razem zobaczysz na butelce „Rive di” i nazwę miejscowości, potraktuj to jak adres. Nie mówi wprost o wysokości ani o nachyleniu, ale zapewnia, że winogrona pochodzą z jednego, nazwanego miejsca, zebrano je ręcznie i nie z płaskiego pola. Resztę dopowiadają opisy producentów. Warto ich szukać, bo właśnie tam winiarze piszą o metrach nad poziomem morza, procentach nachylenia i skale, w którą wchodzą korzenie.
Te same zbocza Zuzia i Artur pokazują podczas wyjazdów do regionu Conegliano Valdobbiadene. Z dołu wyglądają łagodnie. Dopiero gdy stoisz między rzędami krzewów i czujesz pod stopami, jak ziemia ucieka w dół, rozumiesz, dlaczego ktoś postanowił zapisać nazwę takiego stoku na etykiecie.

Najczęstsze pytania
Co oznacza słowo Rive na etykiecie Prosecco Superiore?
W miejscowym dialekcie „rive” to strome zbocza. Na etykiecie słowo to zawsze stoi obok nazwy jednego z 43 miejsc wyznaczonych w przepisach apelacji i oznacza, że wszystkie winogrona pochodzą z tej jednej gminy, jej części albo miejscowości.
Czy na etykiecie Rive podaje się wysokość i nachylenie winnicy?
Nie. Na etykiecie jest nazwa miejsca i rok zbioru. Wysokość, nachylenie i rodzaj gleby niektórzy producenci podają w kartach technicznych, tak jak Andreola przy winach z linii Rive.
Dlaczego nachylenie stoku ma znaczenie dla wina?
Stromy stok zwrócony na południe łapie więcej słońca i szybko odprowadza deszcz, a Glera nie znosi wody stojącej przy korzeniach. Jednocześnie gleba jest tam cienka, więc korzenie sięgają głębiej.
Dlaczego wysokość winnicy ma znaczenie?
Wyżej położone winnice mają większe różnice temperatur między dniem a nocą, bo chłodne powietrze z Prealp spływa nocą po zboczach. Winogrona dojrzewają wolniej, zachowują kwasowość i gromadzą więcej związków zapachowych.
Ile pracy wymaga winnica na stromym stoku?
Na płaskiej winnicy hektar wymaga średnio około 150 godzin pracy rocznie, na wzgórzach Conegliano Valdobbiadene co najmniej 600, a na Rive według szacunków apelacji 800–900 godzin. Zbiór winogron na Rive musi być ręczny.


