Weź do ręki grudkę ziemi z winnicy w Rua di Feletto, kilka kilometrów od Conegliano. Jest ciężka, lepka i czerwonawa, jakby ktoś dosypał do niej rdzy. Potem przejedź na zachód, za rzekę Soligo, i podnieś kamień ze stoku pod Valdobbiadene. Będzie jasny, szorstki i sypki, przemieszany z piaskiem. Dzieli je kilkadziesiąt minut jazdy krętymi drogami między winnicami, a jedno i drugie miejsce daje winogrona na to samo Prosecco Superiore DOCG.
Żeby zrozumieć, skąd taka różnica, trzeba cofnąć się o kilkadziesiąt milionów lat.
Dno morza postawione na sztorc
Skały, z których zbudowane są wzgórza, powstawały na dnie morza między 30 a 4 milionami lat temu. Potem kontynent afrykański zaczął napierać na europejski i w ciągu ostatnich czterech milionów lat wypiętrzył Prealpy, a wraz z nimi warstwy dawnego dna. Leżały poziomo, a dziś są pochylone pod kątem około 70 stopni.
Resztę zrobiła erozja. Warstwy twarde, czyli zlepieńce, piaskowce i wapienie, oparły się wodzie i wiatrowi, więc dziś tworzą długie, równoległe grzbiety. Miękkie gliny i margle zostały wypłukane i w ich miejscu biegną wąskie doliny. Geolodzy nazywają taki krajobraz monoklinalnym. Według opisu wpisanego na listę UNESCO obszaru wzgórza w tej postaci nie mają odpowiednika na świecie. Podobne formy istnieją w Iranie i w Stanach Zjednoczonych, ale bez winnic, lasów i wiosek na grzbietach.
Na tym jednak nie koniec. W epoce lodowcowej z gór zszedł lodowiec Piawy. Jedno z jego ramion, lodowiec Lapisino, dotarło do wschodniej części dzisiejszej apelacji i tam się roztopiło. W opisie apelacji granica jest wyraźna: tam, gdzie pracował lód, gleby są głębokie, ze zlepieńcami skał i piasku, z dużą ilością gliny, czasem bogate w tlenki żelaza. Tam, gdzie lodu nie było, zostały gleby morskie: margle i piaskowce, płytsze i bardziej porowate.
Najprościej przejść przez nie po kolei, ze wschodu na zachód.
Wschód: to, co zostawił lodowiec
Wokół Vittorio Veneto, Ogliano, Carpesica i Colle Umberto wzgórza są łagodne. Usypał je lodowiec, a Col Vetoraz w opisie regionu pisze o glebach morenowych z czwartorzędu: głębokich, porowatych i pełnych kamieni. Opis apelacji dodaje, że ziemia jest tu przeważnie gliniasta, koloru orzecha laskowego, z dużą ilością piasku i odłamków skał.
Według opisu apelacji winogrona mają tu więcej cukru i zbiera się je zwykle w pierwszej połowie września, wcześniej niż w wielu innych miejscach. Wina mają intensywny zapach dojrzałych owoców i szeroki, długi smak. Magazyn Decanter zwraca uwagę, że to najsuchsza część apelacji, z dużymi różnicami temperatur między dniem a nocą, bo co rano spływa tu chłodne powietrze z Alp.

Ferretti, ziemia koloru rdzy
Trochę dalej na zachód, wokół Conegliano, San Pietro di Feletto i Susegany, zaczyna się ziemia, którą miejscowi nazywają ferretti. Nazwa pochodzi od żelaza. To stare gleby, gliniaste i kamieniste, zabarwione tlenkami żelaza na czerwonawo. Col Vetoraz opisuje je jako ciężkie, częściowo ferralityczne i ciemnoczerwone.
Wzgórza są tu wciąż dość łagodne. Opis apelacji zaznacza, że tylko miejscami przekraczają 40–50% nachylenia. Według tego samego opisu wina z tej strefy mają wyraźny zapach żółtych owoców, nuty kwiatowe, czasem korzenne, i długo trwają w ustach.
Siostry Bronca prowadzą winiarnię w Colbertaldo, po zachodniej stronie apelacji, ale ich pierwsza rodzinna winnica leży właśnie w Rua di Feletto. Powstaje z niej Particella 181 Brut Rive di Rua. W karcie technicznej producentki piszą o marglach z żelazem, które nadają ziemi czerwonawy kolor. Winnica leży na wysokości 180 metrów, a jej średnie nachylenie wynosi 40%. Zdaniem sióstr to właśnie bogata w żelazo gleba daje temu winu słoność i długi finisz.
Środek apelacji: margle i piaskowce z dna morza
Za Pieve di Soligo i rzeką Soligo krajobraz się zmienia. Opis apelacji mówi o wzgórzach bardzo stromych i poszarpanych, podatnych na erozję i osuwiska. To ludzie, sadząc tu winorośl i budując trawiaste tarasy zwane ciglioni, przez stulecia utrzymywali te zbocza w miejscu. Gleby powstały tu z wypiętrzonego dna morza: gliny, piaskowce i margle. Col Vetoraz opisuje ich barwy niemal jak malarz: żółtawo-niebieskawe margle oraz popielate i błękitne piaskowce. O pasie wzgórz od Serravalle przez Cison di Valmarino po San Pietro di Barbozza, zbudowanym z gliniastych wapieni, margli i piaskowców, pisze, że to gleby o najbardziej cenionych właściwościach. Wina z centralnej strefy mają według opisu apelacji zapach kwiatów i białych owoców oraz dużą intensywność smaku.
Najciekawiej pokazuje to Mongarda, rodzinna winiarnia z Col San Martino. Na swojej stronie przy każdej z głównych parceli podaje wysokość, nachylenie i rodzaj ziemi. San Gallo w Soligo leży na wysokości około 367 metrów, ma nachylenie 38% i stoi na wapiennych zlepieńcach z krzemianami żelaza i glinu. Rive Alte w Col San Martino, zwrócona na wschód, to wapienne zlepieńce poprzecinane pasmami margli i mułowców. Sama winnica Mongarda, od której wzięła się nazwa domu, to zlepieńce i piaskowce na stoku o nachyleniu 52%.
Martino Tormena opowiadał dziennikowi „la Repubblica”, co z tego wynika. Winnica od południa, nagrzana słońcem przez cały dzień, na zlepieńcach z krzemianami żelaza i glinu, daje grona w pełni dojrzałe, z większym ciałem i słonością. Dlatego wino z niej, czyli Brut Valdobbiadene, nie potrzebuje cukru resztkowego, żeby zachować równowagę. Winnica wystawiona na wschód, na zlepieńcach z marglami i mułowcami, daje bardziej kwasową bazę i z niej powstaje Extra Dry. Ziemia decyduje tu o czymś, co zwykle przypisuje się wyłącznie piwnicy: o tym, ile cukru wino zniesie.
Zachód: zlepieńce, piasek i cytryna
Najdalej na zachód, ku Valdobbiadene i Piawie, wzgórza robią się najbardziej strome i przybierają kształt stożków, które wyrastają nad równiną. Opis apelacji mówi o glebach płytkich, zbudowanych z piaskowców i zlepieńców. Dużo piasku sprawia, że bardzo szybko odprowadzają wodę. Wina są tu bardziej kwiatowe niż owocowe, z wyraźną kwasowością i świeżością, która przechodzi w cytrusy, zwłaszcza w cytrynę. W ustach są smukłe i słone.
Zachód też nie jest jednolity. Col Vetoraz zauważa, że wzgórza schodzące od Valdobbiadene ku Vidor mieszają osady morenowe, tarasy i stożki napływowe. Winnica, z której powstaje Particella 68 Brut Rive di Colbertaldo, leży według sióstr Bronca na czwartorzędowym zlepieńcu morenowym przykrytym cienką warstwą gleby, na stoku o nachyleniu 60%. Andreola o winnicy Marna del Bacio w Rive di San Pietro di Barbozza pisze, że im wyżej, tym ziemi mniej, aż spod niej wychodzi biała skała zwana Biancone. To szkieletowe gleby, które szybko odprowadzają deszcz w jednej z bardziej deszczowych części apelacji.
Osobny rozdział tej geologii stanowi Superiore di Cartizze. Według opisu apelacji leżą tam najstarsze gleby całego obszaru: płytkie margle i białe piaskowce, które bardzo dobrze odprowadzają deszcz. Więcej o tym miejscu przeczytasz w tekście Złoty pentagon.
Glina, która trzyma wodę, i skała, która jej nie oddaje
Rodzaj ziemi to nie tylko kolor i skład. To przede wszystkim woda. Region nie jest suchy, a Glera to odmiana bujna, która przy dużej ilości wody chętnie daje wysokie plony. Płytka, kamienista gleba na zlepieńcu tę bujność hamuje, bo zatrzymuje mało wody, a korzenie muszą jej szukać głębiej. W suche lato ta sama gleba potrafi jednak krzewy zmęczyć.
Głęboka glina działa odwrotnie. Andreola o winnicy Vigna Ochera w Rive di Rolle pisze, że stoi ona na głębokich, gliniasto-marglowych glebach, które dobrze trzymają wodę, i że najlepiej sprawdza się właśnie w suche lata. Decanter opisuje podobną zależność na zachodzie apelacji: tam, gdzie margle są bez kamieni i dobrze zatrzymują wodę, krzewy mają jej przez cały sezon więcej niż średnio, a wina wychodzą miękkie i delikatne.
Bywa, że producent nazywa swoją ziemię po imieniu. Mongarda przy Glera Col Fondo, kupażu ze starych winnic z różnych stoków, wpisuje w karcie: cienka warstwa gliny na wapiennej skale zlepieńcowej, gleba typu Marcuola. W kilku słowach mieści się tam cała historia: morze, które ułożyło skałę, ruch kontynentów, który ją podniósł, i deszcz, który zostawił na niej tylko trochę ziemi.

Czego szukać na butelce
Rodzaju gleby nie znajdziesz na etykiecie. Przepisy apelacji go nie wymagają, a wiele win powstaje z gron z kilku winnic, czasem z obu stron rzeki Soligo. Na kształt wina wpływa też praca w piwnicy: czas drugiej fermentacji, ilość cukru, wybór drożdży. Strefy opisane wyżej to więc dobra pierwsza mapa, a nie sztywna reguła.
Wskazówką jest nazwa miejsca. Jeśli na butelce widnieje Rive i nazwa gminy albo miejscowości, wiadomo, z jakiego fragmentu tej mapy pochodzą winogrona. Resztę dopowiadają karty techniczne producentów. Część z nich podaje tam nie tylko wysokość i nachylenie stoku, ale też to, co leży pod korzeniami: rdzawe ferretti, polodowcową morenę, błękitny piaskowiec albo białą skałę Biancone.
Najczęstsze pytania
Jakie gleby występują w apelacji Conegliano Valdobbiadene?
Trzy główne rodziny to gleby morenowe na wschodzie (wokół Vittorio Veneto i Ogliano), stare czerwonawe gliny z żelazem zwane ferretti w okolicach Conegliano i San Pietro di Feletto oraz morskie margle, piaskowce i zlepieńce w środku i na zachodzie apelacji, aż po Valdobbiadene.
Co to są ferretti?
To stare, gliniaste i kamieniste gleby z centralno-wschodniej części apelacji. Swój czerwonawy kolor i nazwę zawdzięczają tlenkom żelaza. Siostry Bronca uprawiają na nich winnicę w Rua di Feletto, z której powstaje Particella 181.
Skąd na wzgórzach wzięła się morena?
W epoce lodowcowej do wschodniej części dzisiejszej apelacji dotarło ramię lodowca Piawy, zwane lodowcem Lapisino. Po jego stopnieniu zostały głębokie, porowate gleby z dużą ilością kamieni.
Czy rodzaj gleby jest podany na etykiecie Prosecco Superiore?
Nie. Na etykiecie może się znaleźć nazwa Rive, czyli konkretnej gminy lub miejscowości. Rodzaj gleby niektórzy producenci podają w kartach technicznych, tak jak Mongarda, Sorelle Bronca i Andreola.
Jak gleba wpływa na styl wina?
Według opisu apelacji wina z gleb morenowych mają zapach dojrzałych owoców i szeroki smak, z ferretti żółte owoce i nuty kwiatowe, a z płytkich piaskowców i zlepieńców na zachodzie są bardziej kwiatowe, świeże i cytrusowe. Mongarda podaje przykład z własnych winnic: z nasłonecznionego stoku na zlepieńcach z żelazem powstaje Brut, który według producenta nie potrzebuje cukru resztkowego, by zachować równowagę.



